Stachys major, (L.) Bartolucci & Peruzzi

 

Κοινή ονομασία: Πράσιο το μέγα, λαγουδόχορτο, λαγουδοπαξίμαδο, Prasio, White hedge-nettle

Οικογένεια: Lamiaceae

Συνώνυμα: Prasium majus L. - Prasium creticum Nyman - Prasium liparitanum Lojac. - Prasium minus L.

Περιγραφή: Πολυετές φρύγανο ή θάμνος με λείους, ξυλώδεις βλαστούς το οποίο φτάνει ακόμη και το 1 μέτρο ύψος. Το κάτω τμήμα του βλαστού είναι με γκρι-κιτρινωπό φλοιό και όρθια ή ανερχόμενη ανάπτυξη, ενώ το άνω λείο ή σχεδόν τριχωτό, πιο εύθραυστο, κόκκινου χρώματος. Τα φύλλα είναι αντίθετα καρδιοειδή, χλοοπράσινα, με έντονη νεύρωση, λεία στο κάτω μέρος και με τρίχες στο άνω, οδοντωτά, με μικρό μίσχο 1-2 εκατοστά. Τα άνθη είναι λευκά με ιώδη στίγματα και εμφανίζονται σε ζεύγη. Το άνω χείλος είναι θολωτό ενώ το κάτω τρίλοβο. Ανθίζει από τον Απρίλιο έως τον Ιούνιο. Ο καρπός σχιζοκάρπιο που σχηματίζεται από 4 σαρκώδη σφαιρικά μερικάρπια πράσινα στην αρχή που αργότερα γίνονται μαύρα.

Βιότοπος: Αναπτύσσεται σε ηλιόλουστες και ημισκιερές θέσεις, ακόμα και σε ξηρά, παραθαλάσσια και φτωχά εδάφη Θαμνότοπους, βραχώδη πλαγιές, ξέφωτα δασών, ακαλλιέργητοι αγροί και παρυφές καλλιεργούμενων αγρών, ελαιώνες, πρανή δρόμων, έως 700 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας.

Εξάπλωση – Καταγωγή: Φυτό της παραμεσόγειας ζώνης (Ζώνη της ελιάς, Χάρτης από The Euro+Med PlantBase).

Πληροφορίες: Το γένος Prasium περιελάμβανε μόνο αυτό το είδος, που πρόσφατα συμπεριλήφθηκε στο γένος Stachys. Οι λαγοί βρίσκουν καταφύγιο κάτω από τα κλαδιά του και αγαπάνε πολύ τα τρυφερά του φύλλα, γι’ αυτό και ο ελληνικός λαός έδωσε στο φυτό το όνομα «λαγουδόχορτο». Είναι από τα πιο δημοφιλή λαχανευόμενα φυτά, μια και οι νεαροί βλαστοί του χρησιμοποιούνται στην μαγειρική.

0

Teucrium Chamaedrys, L.

Κοινή ονομασία: Τεύκριο χαμαιδρύς, Λαγοκοιμιθιά, Λαγοτσιμιθιά, Αντωναίδα, Χαμαιδρυά, Βοτάνι της Αγάπης, Βοτάνι της Παναγίας, Wall germander, germander.

Οικογένεια: Lamiaceae

Συνώνυμα: Teucrium multiflorum L. - Teucrium veronicifolium Salisb.

Περιγραφή: Πολυετής μικρός θάμνος, με ξυλώδεις βλαστούς στην βάση, πράσινο-γκριζωπούς ή καφέ χρώματος, πολύ τριχωτούς ειδικά σε ορεινές περιοχές. Το ριζικό σύστημα είναι έντονα διακλαδισμένο και παράγει πολλούς λεπτούς όρθιους ανθοφόρους βλαστούς 20-30 (40) εκατοστά ύψος. Τα φύλλα είναι έντονα, σκούρα πράσινα, δερματώδη, αντίθετα, οξύληκτα, οδοντωτά τα χαμηλότερα με κοντό μίσχο. Τα άνθη είναι ρόδινα σε σπονδύλους. Ανθίζει Μάιο έως Αύγουστο.

Βιότοπος: Απαντάται σε πετρώδεις πλαγιές και ορεινά λιβάδια 300-2300 μέτρα.

Εξάπλωση - Καταγωγή: Μεσογειακό είδος με ευρύτερη εξάπλωση προς τα βόρεια.

Πληροφορίες: Το φυτό είναι γνωστό για την ηπατοτοξικότητά του αν και χρησιμοποιήστε ευρέως για δίαιτες. Η Teucrin A και η Teuchamaedryn A είναι τα κύρια τοξικά συστατικά του διτερπενοειδούς κλάσματος του T. Chamaedrys*.

*Gori L, Galluzzi P, Mascherini V, Gallo E, Lapi F, Firenzuoli F, et al. Two Contemporary Cases of Hepatitis Associated with Teucrium Chamaedrys L. Decoction Use.  Case Reports and Review of Literature. Basic Clin.  Pharmacol.  Toxicol, 2011; 109(6): 521-526.

Ετυμολογία chamaedrys (χαμαί + δρυς) = χαμηλά στο έδαφος και από τα φύλλα του που μοιάζουν με της δρυός. 

0

Salvia argentea, L.

Κοινή ονομασία: Σάλβια η αργυρή, Silver Sage

Οικογένεια: Lamiaceae

Συνώνυμα: Salvia alpestris Hausskn. ex Nyman; Salvia argentea subsp. patula (Desf.) Maire - Salvia atlantica Pers. - Salvia aurasiaca Pomel - Salvia patula Desf. - Salvia rhodopea Velen. - Salvia saccata Pourr. ex Willk. & Lange - Salvia suaveolens Pomel; Salvia tmolea Boiss. - Sclarea argentea (L.) Mill.;

Περιγραφή:  Διετής ή πολυετής πόα με διακλαδισμένο βλαστό που φτάνει τα 70 εκατοστά ύψος. Τα φύλλα είναι απλά μακρόμισχα, έχουν μια αργυρόχρωμη εμφάνιση, είναι μεγάλα με βελούδινη υφή, καλυμμένα με πυκνό χνούδι και βρίσκονται κυρίως στην βάση. Το έλασμα τους είναι ελλειπτικό ωοειδές με την περίμετρο ανώμαλα οδοντωτή. Η ταξιανθία είναι αραιά διακλαδισμένη αδενωδώς τριχωτή και ιδιαίτερα κολλώδης. Σπόνδυλοι με 4-8 άνθη με τα βράκτια μικρότερα ή ίσια με τον κάλυκα. Στεφάνη περίπου 3 εκατοστά, λευκή με μικρές τρίχες και άμισχους αδένες. Το άνω χείλος είναι δρεπανοειδές με το στίγμα να εξέρχεται μακρύτερο από τους στήμονες.

Βιότοπος: Πετρώδης ξηρές θέσεις, σάρες και παρυφές δρόμων έως τα από 1500 έως 2200 μέτρα υψόμετρο.

Εξάπλωση - Καταγωγή: Είναι ενδημικό φυτό της Μεσογείου και στην Ελλάδα απαντάται από τα βόρεια έως την Πελοπόννησο.

Πληροφορίες: Η Salvia argentea είναι καλλωπιστικό φυτό, που χρησιμοποιείται κυρίως για το φύλλωμα του. Το όνομα του είδους argentea σημαίνει ασημένια. Είδος με μεγάλη ομοιότητα είναι η S. aethiopis.

0

Salvia sclarea, L.

Κοινή ονομασία: Σάλβια η ερυθρανθής, Άγιος Γιάννης, Γοργόγιαννη

Οικογένεια: Lamiaceae

Συνώνυμα: Aethiopis sclarea (L.) Fourr. - Salvia altilabrosa Pan - Salvia calostachya Gand. - Salvia coarctata Vahl - Salvia foetida Lam. - Salvia haematodes Scop., nom. illeg. - Salvia lucana Cavara & Grande - Salvia pamirica Gand. - Salvia simsiana Schult. - Salvia turkestanica Noter - Sclarea tingitana (Etl.) Raf. - Sclarea vulgaris Mill.

0

Acinos alpinus, (L.) Moench

Κοινή ονομασία: Άκινος ο βουνίσιος, Alpine Calamint

Οικογένεια: Lamiaceae

Συνώνυμα: Calamintha alpina Lam. - Satureja alpina Scheele - Thymus alpinus L. - Acinos rotundifolius Friv. ex Walp. - Calamintha thracica Velen.

Περιγραφή: Πολυετές κατακείμενο ξυλώδες φυτό ύψους έως 30 εκατοστά. Ο βλαστός είναι λεπτός, χνουδωτός, με τα κατώτερα γόνατα να ριζοβολούν. Τα φύλλα χνουδωτά, ωοειδή, λεία, με μικρό μίσχο ελαφρώς οδοντωτά. Τα άνθη εμφανίζονται σε σπονδύλους 2-4 και προεξέχουν εμφανώς από τα βράκτια. Ανθίζει Ιούνιο - Σεπτέμβριο,

Βιότοπος: Ασβεστολιθικούς βράχους, πετρώδεις πλαγιές, βραχώδεις θέσεις και αλπικά λιβάδια έως τα 2000 μέτρα.

Εξάπλωση - Καταγωγή: Φυτό των βουνών της κεντρικής και νότιας Ευρώπης.

Πληροφορίες: Είναι ένα από τα μικρότερα φυτά της οικογένειας Lamiaceae

0

Prunella vulgaris, L.

 Κοινή ονομασία: Πρoυνέλα η κοινή, Βουτυρόχορτο, Πισπιρήγα, Aleutian Selfheal, heal-all, allheal.

Οικογένεια: Lamiaceae

Συνώνυμα: Prunella vulgaris L. subsp. vulgaris

Περιγραφή: Πολυετής πόα με βλαστούς έναν έως πολλούς κατακείμενους μέχρι ανιόντες, απλοί, αραιά χνουδωτοί που φθάνουν σε ύψος τα 40 εκατοστά. Τα φύλλα έμμισχα, ωοειδή, λογχοειδή, ακέραια ή με βραχύς οδόντες στην βάση, λαμπερού πράσινου χρώματος. Τα άνθη σε ακραία σπονδυλωτή ωοειδή ή κυλινδρική ταξιανθία υποβασταζόμενη από δυο φύλλα. Τα βράκτια μεγάλα καρδιοειδή επάλληλα σαν στέγη. Ο κάλυκας είναι ευκρινώς δίχειλος με φάρυγγα κλειστό στον καρπό στην ξήρανση. Στεφάνη ιώδες χρώματος 15 χιλιοστών περίπου. Τα νήματα των στημόνων έχουν βελονοειδές εξάρτημα κάτω από την κορυφή. Ανθίζει από Μάιο έως Σεπτέμβριο.

Βιότοπος: Απαντάται συνήθως σε υγρές και δροσερές τοποθεσίες, λιβάδια, φυλλοβόλους θαμνώνες και παρυφές δρόμων έως τα 2000 μέτρα.

Εξάπλωση - Καταγωγή: Φυτό της κεντρικής και νότιας Ευρώπης που φτάνει έως τον Καύκασο και το Ιράν. Επίσης εμφανίζεται και στην Β. Αμερική.

Πληροφορίες: Φαρμακευτικό φυτό με επουλωτική και αντιβιοτική κυρίως δράση.

0

Ajuga orientalis, L.

 Κοινή ονομασία: Αγιούγκα, Oriental Bugle

Οικογένεια: Lamiaceae

Συνώνυμα: - Ajuga orientalis subsp. aenesia (Heldr.) Pithos & Damboldt - Ajuga orientalis var. aenesia Heldr. - Ajuga orientalis var. condensata Boiss. - Bugula obliqua Moench - Bugula orientalis (L.) Mill. - Bulga orientalis (L.) Kuntze

Περιγραφή: Πολυετής πόα με ύψος 10-40 εκατοστά, με όλα τα υπέργεια μέρη να είναι τριχωτά. Έχει τετράγωνο βλαστό, χαρακτηριστικό της οικογένειας Lamiaceae. Τα φύλλα απλά γκριζοπράσινα αντίθετα που ανά ζευγάρι σχηματίζουν σταυρό με τα προηγούμενα, με έλασμα παπυρώδες και οδοντωτό περιθώριο. Υπάνθια φύλλα όμοια με του βλαστού αλλά μικρότερα. Τα άνθη σχεδόν επιφυή σε σπόνδυλους 2 - πολλά, ιώδες χρώματος. Κάλυκας σχεδόν ακτινόμορφος. Στεφάνη δίχειλη, συχνά εμφανής στον καρπό, ανώτερο χείλος ευθύ, πολύ βραχύ, ακέραιο, κατώτερο χείλος 3-λοβο, με μεσαίο λοβό υποκαρδιοειδή και πλευρικούς λοβούς επιμήκεις. Στήμονες διδύναμοι, που δεν προεξέχουν της στεφάνης. Ο καρπός είναι κάρυο με δικτυωτή νεύρωση. Ανθίζει από Μάρτιο έως Ιούλιο.

Βιότοπος: Παρυφές δρόμων, υποαλπικά λειβάδεια, χαλάσματα, ξέφωτα δασών και πετρώδεις θέσεις από 900-2200 μέτρα.

Εξάπλωση - Καταγωγή: Απαντάται στην Νοτιοδυτική Ευρώπη και την Νοτιοανατολική Ασία.

Πληροφορίες: Αρκετά όμοια είναι και η Ajuga pyramidalis, η οποία εκτός από την έντονα κωνική μορφή της, έχει λευκά τα κατώτερα άνθη της και ιώδη τα άνθη της κορυφής. Η ταξινομική σημασία της δομής του τριχώματος είναι πολύ γνωστή στα Lamiaceae και τις συναφείς Οικογένειες (Metcalfe και Chalk 1972).

0

Lamium garganicum, subsp. garganicum, L.

 Κοινή ονομασία: Λάμιον το γαργανικόν, Large Red Dead Nettle,

Οικογένεια: Lamiaceae

Συνώνυμα: Lamium conradiae G. Bosc - Lamium garganicum subsp. conradiae (G. Bosc) Kerguélen - Lamium garganicum subsp. grandiflorum (Pourr.) Briq. - Lamium garganicum subsp. laevigatum (Ces., Pass. & Gibelli) Arcang. - Lamium garganicum subsp. longiflorum (Ten.) Kerguélen - Lamium grandiflorum Pourr. - Lamium inflatum Heuff. - Lamium laevigatum DC., nom. illeg. - Lamium longiflorum Ten. - Lamium lovcenicum Rohlena - Lamium scardicum Wettst.

Περιγραφή: Είναι πολυετές, πολύκλαδο φυτό που μπορεί να πάρει την μορφή μικρού θάμνου, με ύψος 20-60 εκατοστά. Βλαστός, φύλλα και κάλυκας πυκνώς τριχωτά. Ο βλαστός είναι φυλλώδης, τετράγωνος με φύλλα ωοειδή έως νεφροειδή, πριονωτά έως οδοντωτά. Τα φύλλα είναι αντίθετα, με μακρύ μίσχο 1-2 εκατοστά. Τα άνθη φύονται σε σπονδύλους 5-15 και έχουν σωλήνα πολύ μακρύτερο από τον κάλυκα. Το χρώμα τους είναι ρόδινο ανοιχτό έως πορφυρό, το άνω χείλος είναι θολωτό, το κάτω χείλος, βαθιά τρίλοβο με έχει πορφυρές ραβδώσεις στις πλευρές. Οι ανθήρες έχουν μακριές λευκές τρίχες. Τα βράκτια παρόμοια με τα φύλλα. Ανθίζει Απρίλιο έως Αύγουστο.

Βιότοπος: Απαντάται σε βραχώδεις θέσεις, σχισμές ασβεστολίθων βράχων, σε υγρούς τοίχους, κοντά σε ρυάκια και βραχώδεις πλαγιές σε υψόμετρο από 600-1800 μέτρα.

Εξάπλωση - Καταγωγή: Είναι αυτοφυές φυτό σε ορεινές περιοχές της Μεσογείου, της Νότιας Ευρώπης της Υπερκαυκασίας και της Μέσης Ανατολής.

Πληροφορίες: Το όνομα του είδους προέρχεται από το βουνό Gargano στην Apulia της Ιταλίας. Το όνομα του γένους Lamium προέρχεται από την μυθική Λάμια λόγω της ομοιότητας του άνθους με στόμα. Στην Ελληνική μυθολογία η Λάμια ήταν μια όμορφη βασίλισσα από τη Λιβύη αλλά μεταμορφώθηκε σε δαίμονα και έτρωγε μικρά παιδιά. Είναι ένα είδος εξαιρετικά μεταβλητό με αρκετά υποείδη.

0

Prunella laciniata, (L.) L.

Κοινή ονομασία: Προυνέλλα η βαθυσχιδής, Valkoniittyhumala, Cut Leaved Selfheal, Cutleaf Selfheal.

Οικογένεια: Lamiaceae

Συνώνυμα: Prunella afriquena Pau & Font Quer - Prunella alba Pall. ex M. Bieb., nom. Illeg - Prunella integerrima Beck - Prunella laciniata subsp. subintegra (Buch.-Ham.) Franco. - Prunella sulphurea Mill. - Prunella vulgaris var. laciniata L.

Περιγραφή: Είναι πολυετής πόα, με βλαστούς τριχωτούς, όρθιους ή ανερχόμενους, συνήθως απλούς, ύψους 10 - 40 εκατοστών. Τα κατώτερα φύλλα είναι έμμισχα ελλειπτικά, προμήκη, αραιά χνουδωτά στην κάτω επιφάνεια. Τα ανώτερα αντίθετα, συνήθως πτερόλοβα ή έλλοβα, τουλάχιστον στην βάση. Η ταξιανθία είναι στάχυς, κυλινδρική, βραχεία με 3-9 σπονδύλους με 6 άνθη ο καθένας, με ένα ζεύγος φύλλων να περιβάλλει τη βάση της. Τα βράκτια είναι μεγάλα καρδιόσχημα νεφροειδή, οξύληκτα, με δικτυωτή πλευρά, ανοιχτού πράσινου χρώματος και συνήθως με πορφυρή περιφέρεια. Άνθη ερμαφρόδιτα, χρώματος λευκοκίτρινου, γαλακτώδους με κοντούς μίσχους. Ο κάλυκας είναι τριχωτός, δίχειλος με 5-10 νευρώσεις και 3 κοντά δόντια στο άνω χείλος, ενώ το κάτω χείλος χωρίζεται έως την μέση σε δύο λογχοειδής και κροσσωτούς λοβούς. Ο καρπός είναι σχιζοκάρπιο με 4 μερικάρπια (κάρυα) ανοιχτού καφέ χρώματος. Ανθίζει Ιούνιο - Σεπτέμβριο.

Βιότοπος: Απαντάται σε ξηρά λιβάδια, παρυφές δρόμων, κατά προτίμηση σε ασβεστολιθικά εδάφη, από 300 έως τα 1400 μέτρα.

Εξάπλωση - Καταγωγή: Επικεντρώνεται στις ακτές της Μεσογείου, αλλά και με προεκτάσεις προς τα βόρεια και τα ανατολικά.

Πληροφορίες: Φυτό με ευχάριστο άρωμα, επίσης χρησιμοποιήται σαν καλλωπιστικό σε βραχώδεις θέσεις. Το αφέψημά του χρησιμοποιείται κατά της δυσεντερίας.

0

Salvia viridis, L.

Κοινή ονομασία: Σάλβια η πράσινη, Ελίφασκο το όρμινο, σαρκοθρόβι, χλωρός, orval, Red Topped Sage, Annual Clary, horminum clary.

Οικογένεια: Lamiaceae

Συνώνυμα: Horminum coloratum Moench - Horminum sativum Mill. - Horminum viride (L.) Moench - Ormilis horminum (L.) Raf. - Ormilis viridis (L.) Raf. - Salvia colorata Thore, nom. illeg. - Salvia comosa Salisb. - Salvia dolichorrhiza Caball. - Salvia horminum L. - Salvia intercedens Pobed. - Salvia rosanii Ten. - Salvia spielmannii Scop. - Salvia truncata Willd. - Sclarea viridis (L.) Soják

Περιγραφή: Ετήσιο ή διετές φυτό που μπορεί να φτάσει τα 50 εκατοστά ύψος. Χαρακτηριστικό του γνώρισμα το λοφίο από κυανά-ιώδη βράκτια φύλλα που εμφανίζονται στην κορυφή της ταξιανθίας. Τα φύλλα της βάσης έχουν μακρύ μίσχο και σχηματίζουν ρόδακα, είναι ωχροπράσινα, ωοειδή ή επιμήκη, ελαφρώς πριονωτά. Τα άνθη του είναι ρόδινα έως βαθύ- πορφυρά, ανά 4 – 6, κατά σπονδύλους, που σχηματίζουν χαλαρή ταξιανθία στάχυ. Τα βράκτια πράσινα, ισομήκη με τον κάλυκα. Ανθοφορεί Μάιο-Ιούνιο.

Βιότοπος: Είναι φυτό κοινό σε όλη την Ελλάδα, συνήθως σε μικρές αποικίες και προτιμά ανοιχτές πετρώδεις τοποθεσίες, φρύγανα, παρυφές δρόμων και ακαλλιέργητους αγρούς έως τα 1000 μέτρα. 

Εξάπλωση - Καταγωγή: Απαντάται σε όλη τη Μεσόγειο

Πληροφορίες: Σε ορισμένες περιπτώσεις το λοφίο μπορεί να είναι και ανοιχτό ερυθρό ή σκέτο πράσινο.

0

Ajuga chamaepitys, (L.) Schreb.

Κοινή ονομασία: Αγιούγκα (άζυγος) η χαμαιπίτυς, δωδεκάνθι, λιβανόχορτο, Chamepitys, Yellow Bugle

Οικογένεια: Lamiaceae

Συνώνυμα: Bugula chamaepithys (L.) Scop. - Bulga chamaepitys (L.) Kuntze - Chamaepitys vulgaris Link - Teucrium chamaepitys L. - Ajuga pseudochia Schostak. - Chamaepitys trifida Dumort.

Περιγραφή: Μονοετής ή διετής πόα, με έντονη οσμή και πολυκύτταρες τρίχες, με βλαστό διακλαδισμένο από τη βάση του, έρποντα 25 εκατοστά ύψος. Τα φύλλα του βλαστού είναι άμισχα με έλασμα τρισχιδές, σε γραμμοειδή επιμήκη τμήματα πλάτους 2 χιλιοστών. Τα άνθη εμφανίζονται 2-4 σε κάθε σπόνδυλο, σε πυκνή ταξιανθία στάχυ που καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του βλαστού. Τα βράκτια της ταξιανθίας μοιάζουν με τα φύλλα, και είναι μεγαλύτερα του κάλυκα. Ο κάλυκας 5 περίπου χιλιοστά με τριγωνικούς οξείς λοβούς. Η στεφάνη είναι κίτρινη φωτεινή με πορφυρά στίγματα σε σειρά. Το άνω χείλος περιλαμβάνει δύο μικρά δόντια, ενώ στο κάτω χείλος ο κεντρικός λοβός είναι καρδιοειδής και πολύ μακρύτερος από τους πλευρικούς. Ο στύλος και οι στήμονες προεξέχουν ελάχιστα. Ο καρπός αποτελείται από 4 μερικάρπια ωοειδή, δικτυωτά περίπου 3 χιλιοστά, τα οποία χωρίζονται όταν ωριμάσουν. Ανθίζει από το Μάρτιο έως τον Οκτώβριο.

Βιότοπος: Εμφανίζεται διασκορπισμένο σε μακκία βλάστηση, χέρσα χωράφια, λιβάδια, άκρες δρόμων έως τα 1500 μέτρα.

Εξάπλωση - Καταγωγή: Φυτό των παραμεσόγειων χωρών, επεκτεινόμενο στην Κ. και Δ. Ευρώπη και ανατολικά έως το Ιράν.

Πληροφορίες: Επίδραση εκχυλισμάτων του φυτού Ajuga chamaepitys στην πράσινη αφίδα της ροδακινιάς Myzus persicae. Δεν εμφανίζει μεγάλους πληθυσμούς. 

0

Salvia officinalis, L.

 Κοινή ονομασία: Σάλβια η φαρµακευτική, ελελίσφακος ο φαρµακευτικός, φασκοµηλιά, χαµοσφακιά, µοσχακίδη, λουσφάκι, φάσκος, καυλόχορτο, σπατζιά Greek sage, Sage, Kitchen Sage, Shop Sage.

Οικογένεια: Lamiaceae

Συνώνυμα: 

Περιγραφή: Είναι πολυετής θάμνος, ύψους 30-60 εκατοστά, έντονα διακλαδιζόμενος και πολύ αρωματικός. Ο βλαστός είναι τετραγωνικός, ξυλώδης στην βάση του, πολύκλαδος και χνουδωτός. Τα φύλλα είναι λογχοειδή, γκριζοπράσινα, με τρίχες, αντίθετα, έμμισχα, και ελαφρά οδοντωτά στην άκρη. Τα άνθη εμφανίζονται σε 3-6 αραιούς σπονδύλους, στην άκρη των βλαστών σε σπειροειδή διάταξη. η στεφάνη είναι δίχειλη, µε ιώδες χρώμα. Ο καρπός είναι σχιζοκάρπιο με 4 υποσφαιρικά μερικάρπια (κάρυα), σκούρο καφέ χρώμα. Ανθίζει από τον Μάιο έως τον Ιούλιο.

Βιότοπος: Ευδοκιμεί σε ορεινά θαμνώδη μέρη, τόσο σε θερμές όσο και σε ψυχρές περιοχές, στα νησιά και ηπειρωτική Ελλάδα έως τα 1500 μέτρα.

Εξάπλωση - Καταγωγή: Φυτό της Ν. Ευρώπης στις παραμεσόγειες χώρες

Πληροφορίες: Το γένος αριθμεί 500 περίπου είδη, αλλά τα είδη της Salvia που συναντάμε στην ελληνική χλωρίδα είναι 23 από τα οποία µόνο τα 4 παρουσιάζουν εμπορικό ενδιαφέρον. Εκτός από τις χρήσεις τους σαν αρωματικό, το φυτό είναι εξαιρετικό ως φυτό κηποτεχνίας για κήπους με λίγο διαθέσιμο νερό.

Ιστορικά Στοιχεία: Το λατινικό του όνομα του γένους Salvia προέρχεται από το ρήμα «Salvare» που σημαίνει σώζω- θεραπεύω και δείχνει το ποσό πολύ εκτιμούσαν οι Ρωμαίοι το φυτό αυτό. Φυσικά ήταν πολύ γνωστό στην αρχαιότητα, όπου οι αρχαίοι Έλληνες το χρησιμοποιούσαν στα δαγκώματα των φιδιών αλλά και γενικά ως τονωτικό του μυαλού και του σώματος. Οι γυναίκες στην αρχαία Ελλάδα υποδεχόταν τους άνδρες από τον πόλεμο με ένα ρόφημα από φασκόμηλο για να "διεγείρουν" τη γονιμότητα. Ο Διοσκουρίδης το συνιστούσε για τις αιμορραγίες και για την άτακτη περίοδο. Εκτός από το Διοσκουρίδη το φασκόμηλο αναφέρεται από τον Ιπποκράτη, τον Γαληνό και τον Αέτιο.

Οι Ρωμαίοι το θεωρούσαν ιερό φυτό και φυτό της αθανασίας, μάλιστα το χρησιμοποιούσαν σε τελετές. Η συλλογή του ήταν μια ιεροτελεστία. 
Οι Άραβες θεωρούσαν ότι μπορούσε να θεραπεύσει τα πάντα. οι Κινέζοι το θεωρούν καλύτερο από το τσάι και ρωτάνε μέσω μιας παροιμίας τους «Γιατί να πεθαίνουν οι άνθρωποι όταν στον κήπο τους φυτρώνει φασκόμηλο;». 
Οι Γάλλοι το ονομάζουν ελληνικό τσάι και το χρησιμοποιούν όπως και οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι όχι μόνο για φαρμακευτικούς αλλά και για μαγειρικούς σκοπούς.

Αναφέρεται ότι στην μεγάλη επιδημία πανούκλας που ξέσπασε στην Τουλούζη το 1630, κάποιοι κλέφτες λεηλατούσαν τα πτώματα χωρίς να κολλήσουν οι ίδιοι. Στη δίκη που ακολούθησε, αντάλλαξαν της ζωές τους με το μυστικό της ανοσοποίησης τους, το οποίο ήταν μια αλοιφή που κατασκεύασαν από φασκόμηλο, θυμάρι, λεβάντα και δεντρολίβανο. Περίπου μετά από έναν αιώνα τους μιμήθηκαν κάποιοι άλλοι κλέφτες προσθέτοντας σε αυτό το έγχυμα και σκόρδο το οποίο έμεινε γνωστό ως "λάδι των 4 κλεφτών" και χρησιμοποιήθηκε προληπτικά και σε άλλες επιδημίες μολυσματικών ασθενειών.

 Η καλλιέργεια της Salvia officinalis:

Εδαφοκλιματικές συνθήκες

Το φυτό αναπτύσσεται σε πολλές περιοχές, γεγονός που εξηγείτε από το ότι απαντάται σαν αυτοφυές σε πολλές περιοχές της ηπειρωτικής και νησιωτικής Ελλάδας και σε υψόμετρο από 0-1500 περίπου μέτρα. Αντέχει πολύ στο κρύο μέχρι -25 °C, αλλά και στις υψηλές θερμοκρασίες του καλοκαιριού. Όσον αφορά το έδαφος, προτιμά εδάφη μέτριας γονιμότητας, ασβεστούχα, ηλιόλουστα, µε καλή αποστράγγιση, µε pΗ ουδέτερο ή ελαφρώς όξινο αλλά αποδίδει καλά και σε εδάφη µε pH μέχρι 8. Μπορεί να καλλιεργηθεί σε λοφώδη εδάφη και σε οροπέδια. Ακατάλληλα θεωρούνται τα βαριά και συνεκτικά εδάφη που συγκρατούν πολλή υγρασία, καθώς επίσης και τα αμμώδη.

Πολλαπλασιασμός

Το φασκόμηλο πολλαπλασιάζεται µε σπόρο που παράγεται σε αρκετή ποσότητα και σπέρνεται σε υπαίθριο σπορείο. Η ποσότητα που χρειάζεται για τη σπορά 1 m2 είναι 8-10 gr (κάθε gr περιέχει 150 περίπου σπόρους). Εξάλλου για τη φύτευση ενός στρέμματος χωραφιού απαιτούνται 7-8 m2. Ο σπόρος πρέπει να μέχρι 3 χρόνων, γιατί μετά χάνει τη βλαστικότητά του. Η σπορά μπορεί να γίνει και απευθείας στο χωράφι είτε σε όρχους είτε σε γραμμές, µε το χέρι ή µε σπαρτικές μηχανές ακριβείας. Σε αυτές τις περιπτώσεις η ποσότητα του σπόρου που χρειάζεται για ένα στρέμμα ανέρχεται σε 300-500 gr. Η καλύτερη εποχή για τη δημιουργία του σπορείου είναι οι αρχές Αυγούστου αρκεί να ποτίζεται συχνά και να προφυλάσσεται από την υπερβολική θερμοκρασία (κάλυψη µε ξερά χόρτα ή άλλα υλικά). Ο σπόρος σπέρνεται επίσης και το φθινόπωρο (Οκτώβριο) ή την άνοιξη.

Με μοσχεύματα ετησίων συνήθως βλαστών μήκους 10-12 cm που φυτεύονται για να ριζοβολήσουν σε πολύ ελαφρύ υπόστρωμα µε μίγμα τύρφης και περλίτη 1:4, και ορμόνης ριζοβολίας IBA συγκέντρωσης 2.000 ppm με μικρή σχετική υγρασία. Η ριζοβολία ολοκληρώνεται μέσα σε 70-75 μέρες, οπότε τα μοσχεύματα είναι έτοιμα για μεταφύτευση. Θεωρείται δύσκολη μέθοδος πολλαπλασιασμού. Τέλος το φασκόμηλο μπορεί να πολλαπλασιασθεί και µε έριζες παραφυάδες, τις οποίες παίρνουμε από φυτά μεγάλης ηλικίας, τις οποίες στη συνέχεια μεταφυτεύουμε στο χωράφι.

Εγκατάσταση της φυτείας

Η προετοιμασία του εδάφους περιλαμβάνει δύο οργώματα κι ένα φρεζάρισμα, ώστε το χωράφι να διατηρηθεί καθαρό από ζιζάνια. Η καλύτερη εποχή για τη φύτευση των φυτών, είναι το φθινόπωρο (Οκτώβριο – Νοέμβριο) μετά τις πρώτες βροχές. Επίσης τα φυτά μπορούν να μεταφυτευτούν και την άνοιξη (Φεβρουάριο – Μάρτιο). Η πυκνότητα φύτευσης είναι έως 2200 φυτά το στρέμμα, καθώς τα φυτά αναπτύσσονται αρκετά (0,70-1 μέτρα μεταξύ των γραμμών και 0,50-0,60 μέτρα επί των γραμμών). Τα φυτά μπορούν να μεταφυτευτούν στο χωράφι με καπνοφυτευτικές μηχανές, αν γίνουν οι κατάλληλες ρυθμίσεις. Τα φυτά αρχίζουν να αναπτύσσονται μετά από 15-20 μέρες, ανάλογα µε τις κλιματικές συνθήκες που επικρατούν την εποχή φύτευσης και από το πόσο καλά ποντίσθηκε η νέα καλλιέργεια κατά την εγκατάστασή της. καλύτερη ανάπτυξη έχουν όταν τρεις εβδομάδες μετά τη φύτευση, γίνει ένα σκάλισμα επί της γραμμής, δίνοντας έτσι ώθηση στην ανάπτυξη των φυτών.

Λίπανση

Το φασκόμηλο δεν είναι λιπασματοβόρο φυτό, όπως άλλωστε  η πλειονότητα των φυτών της οικογένειας Lamiaceae. Οι απαιτήσεις του σε άζωτο, φώσφορο και κάλιο είναι χαμηλές γι' αυτό μπορεί να καλλιεργηθεί χωρίς λίπανση. Συνιστάται ετησίως λίπανση µε 7-8 μονάδες Ν, 8-10 μονάδες Ρ₂Ο₅ και 8-10 μονάδες Κ₂Ο σε περίπτωση συμβατικής καλλιέργειας, ή καλά χωνεμένης κοπριάς σε βιολογικές καλλιέργειες. Για τα ελληνικά δεδομένα 20-30 κιλά/στρέμμα φωσφορικής αμμωνίας, θεωρούνται ικανοποιητικά. Υψηλή αζωτούχος λίπανση έχει σαν αποτέλεσμα την αύξηση του φυλλώματος, αλλά και αντίστοιχη μείωση της περιεκτικότητας σε αιθέριο έλαιο.

Άρδευση

Γενικά το φασκόμηλο μπορεί να καλλιεργηθεί χωρίς άρδευση. Άρδευση απαιτείται µόνο κατά την εποχή εγκατάστασης των φυτών. Στην συνέχεια η καλλιέργεια αναπτύσσεται ως ξηρική χωρίς απαιτήσεις σε νερό. Σε εξαιρετικά όμως ξηρά καλοκαίρια και εφ’ όσον επιζητείται μια δεύτερη συγκομιδή το φθινόπωρο καλό είναι να μην αφήνεται το φυτό απότιστο. Πρέπει όμως να λαμβάνεται υπόψη, ότι τα ποτίσματα ευνοούν και την ανάπτυξη των ζιζανίων, αφού τα ζιζάνια αξιοποιούν το νερό καλύτερα από τα φυτά του φασκόμηλου.

Ζιζανιοκτονία

Η καταστροφή των ζιζανίων αποτελεί βασική καλλιεργητική φροντίδα. Σε βιολογική καλλιέργεια τα σκαλίσματα και τα βοτανίσματα αποτελούν τη μοναδική λύση. Σε συμβατική καλλιέργεια μπορεί να γίνει χρήση ζιζανιοκτόνων.

Εχθροί και ασθένειες

Δεν έχουν αναφερθεί εχθροί ή ασθένειες στην καλλιέργεια του φασκόμηλου, που να παρουσιάζουν οικονομικό ενδιαφέρον. Αυτό είναι άκρως ενθαρρυντικό για να προχωρήσει κανείς σε βιολογική καλλιέργεια. Το μοναδικό παράγοντα, που θα πρέπει να λάβει υπόψη κάποιος, είναι η αποφυγή της εγκατάστασης σε υγρά και βαριά εδάφη, Σε αυτή την περίπτωση παρουσιάζονται πολλές σηψηρριζίες. Η βιολογική καλλιέργεια του φασκόμηλου είναι πολύ εύκολη γιατί έχει ανάγκη από λίγη οργανική λίπανση και σπάνια απαιτεί επεμβάσεις φυτοπροστασίας.

Συγκομιδή

Συλλέγεται το υπέργειο τμήμα των φυτών, 5 εκ. πάνω από το σημείο της πρώτης διακλάδωσης του βλαστού, ώστε να υπάρχει δυνατότητα αναβλάστησης από τους οφθαλμούς της βάσης του φυτού. Οι περισσότεροι πάντως συνιστούν η κοπή να γίνεται στο στάδιο της πλήρους άνθησης όταν προορίζεται για παραγωγή αιθέριου ελαίου και λίγο πριν την άνθηση, όταν προορίζεται για παραγωγή ξηρής δρόγης. Η συλλογή γίνεται όταν οι σπόροι στο μέσο της ταξιανθίας πάρουν χρώμα καφετί. Όταν οι κλιματολογικές συνθήκες είναι ευνοϊκές και με κατάλληλες καλλιεργητικές φροντίδες (καθαρή από ζιζάνια, πότισμα σε περίοδο ξηρασίας, κλπ), η καλλιέργεια μπορεί να δώσει και δεύτερη συγκομιδή στις αρχές φθινοπώρου, από το δεύτερο έτος και μετά. Σε περίπτωση δεύτερης συγκομιδής ο καλύτερος συνδυασμός απόδοσης είναι η πρώτη συγκομιδή να γίνεται στο στάδιο της πλήρους άνθησης και να χρησιμοποιείται για παραγωγή αιθέριου ελαίου και η δεύτερη συγκομιδή, που συνήθως έχει λιγότερα άνθη, για δημιουργία ξηρής δρόγης.

Αποξήρανση

Η αποξήρανση και η συντήρηση της φασκομηλιάς δεν διαφέρει σημαντικά από τα άλλα είδη της οικογενείας Lamiaceae. Οι βλαστοί, που έχουν συλλεχθεί οδηγούνται σε ειδικά ξηραντήρια ή συσκευάζονται σε δέματα και ξηραίνονται  σε σκιερό μέρος με πολύ καλό αερισμό κρεμώντας τα ανάποδα σε θερμοκρασία μικρότερη των 40 ⁰C. Χρειάζεται τακτική ανάδευση για να διατηρηθεί το φυσικό χρώμα και να μην προκληθεί μαύρισμα. Σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να αποφεύγεται το φως και οι υψηλές θερμοκρασίες, που υποβαθμίζουν τόσο την ποιότητα όσο και την εμφάνιση του φυτού.

Αποδώσεις

Η απόδοση σε ξηρή δρόγη φύλλων, µε δύο συγκομιδές σε μια χρονιά, από φυτεία 2 ετών και άνω, μπορεί να φθάσει τα 700 κιλά/στρέμμα. Εάν οι εδαφοκλιματικές συνθήκες είναι κατάλληλες και γίνονται κάθε χρόνο οι απαραίτητες καλλιεργητικές περιποιήσεις, η διάρκεια της ζωής του φασκόμηλου ανέρχεται σε 12 – 15 χρόνια.

Αιθέριο έλαιο

Το αιθέριο έλαιο παράγεται σε αδενικές τρίχες που βρίσκονται κυρίως στην κάτω επιφάνεια του φύλλου. Παραλαμβάνεται µε υδροαπόσταξη. Το περιεχόμενο αιθέριο έλαιο για την περιοχή της Ηπείρου είναι 1.0 – 2.3 % (v/w) και οι μεγαλύτερες τιμές παρατηρούνται Ιούλιο – Αύγουστο. Σε παγκόσμιο επίπεδο αναφέρεται περιεκτικότητα 0.8 – 2.5 % (v/w). Η δρόγη είναι πλούσια σε φλαβονοειδή (1–3 %). Περιέχει επίσης θουγιόνη, κινεόλη, λιναλόλη, βορνεόλη, καμφορά, σαλβένιο και πινένιο, τανίνες, τριτερπενοειδή, οιστρογόνες ουσίες, ρητίνη. Η περιεκτικότητα σε α- και β-θουγιόνη, η κινεόλη και η καμφορά, καθορίζει και την εμπορική αξία του.

Χρήσεις

Είναι φυτό αρωματικό, φαρμακευτικό και μελισσοτροφικό. Η δρόγη του χρησιμοποιείται ως αφέψημα, στη μαγειρική σαν άρτυμα, αλλά και σαν μέσο αρωματισμού και συντήρησης σε πολλά τρόφιμα. Το φυτό θεωρείται ότι έχει και εντομοαπωθητικές ιδιότητες.

Βιβλιογραφία

Σκρουμπής Β. 1985. «Αρωματικά φυτά και αιθέρια έλαια». Εκδόσεις Γιαχούδη – Γιαπούλη. Θεσσαλονίκη.

Σκρουμπής Β. 1998. «Αρωματικά, φαρμακευτικά και μελισσοτροφικά φυτά της Ελλάδας». Αγρότυπος. Αθήνα.

Κουτσός Θ.Β. 2006. «Αρωματικά και Φαρμακευτικά Φυτά. Βοτανική ταξινόμηση, Οικολογία, Καλλιεργητικές οδηγίες, Χρήσεις». Εκδόσεις ΖΗΤΗ, Αθήνα 

Μαλούπα Ε., Γρηγοριάδου Κ., Λάζαρη ∆., Κρίγκας Ν. 2013. «Καλλιέργεια, μεταποίηση και διασφάλιση ποιότητας των ελληνικών αρωματικών φαρμακευτικών φυτών. Βασικές αρχές καθετοποιημένης παραγωγής». ΓΕΩΤ.Ε.Ε. Παράρτημα Ανατ. Μακεδονίας. Καβάλα.

0